Print this page

Bazy danych nowoczesną formą bibliografii


► Baza danych to „zbiór informacji na jakiś temat przechowywanych i przetwarzanych przez komputer” (Słownik Języka Polskiego). Baza danych zawiera:

  • dane wzajemnie powiązane ze sobą tematycznie i pogrupowane w jednostki zwane rekordami,
  • oprogramowanie umożliwiające zarządzanie danymi poprzez ich:
    • rejestrację,
    • porządkowanie wg ustalonych kluczy,
    • modyfikację,
    • wyszukiwanie.

Dla potrzeb wyszukiwania informacji w bazach danych tworzone są specjalne języki informacyjno-wyszukiwawcze używające określonych terminów, które stanowią w danym języku elementy ich tzw. słownika (tezaurusa). Języki informacyjno-wyszukiwawcze pozwalają z jednej strony na uporządkowanie zbiorów dokumentów, z drugiej – na szybkie wyszukiwanie w tych zbiorach konkretnych informacji.


► Typy baz danych

Ze względu na strukturę i treści zawarte w bazach dzielimy je na:

  • bibliograficzne – są nowoczesnymi wersjami bibliografii. To uporządkowane zbiory opisów bibliograficznych różnego typu dokumentów, wraz z oprogramowaniem służącym do przetwarzania danych w nich zawartych. Oprogramowanie umożliwia przeszukiwanie bazy, definiowanie kryteriów wyszukiwawczych, wydawanie komend, zapisywanie otrzymanych wyników wyszukiwań i zarządzanie nimi,
  • bibliograficzno-abstraktowe – rekordy zawierają m.in. opisy bibliograficzne dokumentów lub też opisy uzupełnione o streszczenia (abstrakty) publikacji, np. Medline, Web of Science, Scopus, Polska Bibliografia Lekarska (PBL), Bibliografia GUMed,
  • bibliograficzno-pełnotekstowe – rekordy zawierają oprócz danych bibliograficznych i streszczeń publikacji, ich pełne teksty, np. Baza prac magisterskich i licencjackich GUMed,
  • pełnotekstowe – udostępniające pełne teksty dokumentów, np. artykułów z czasopism (bazy wydawców, np.: Elsevier, Springer, LWW, Wiley-Blackwell, Karger, Taylor & Francis) czy też pełne teksty książek (np. polskich wydawców w bazach IBUK libra, Elibrary, zagranicznych wydawców w bazach AccessMedicine, AccessPharmacy, Books@Ovid, ProQuest, Elsevier, Springer),
  • faktograficzne – Cochrane Library, UpToDate,
  • faktograficzno-adresowe – np. bazy Ośrodka Przetwarzania Informacji (OPI), w tym baza Nauka Polska (nauka-polska.pl),
  • multimedialne – np. portal medyczny MEDtube lub dodatki multimedialne w bazach  Access Medicine, AccessPharmacy.


► Hasła przedmiotowe i słowa kluczowe

Bazy można przeszukiwać – w zależności od rodzaju informacji, jakie zawierają oraz sposobu organizacji danych – według różnych kategorii np. autor, tytuł, tytuł czasopisma, rok publikacji, itp., w tym także za pomocą tzw. słów kluczowych.

Słowa kluczowe:
(ang. keywords)

  • to jedno- lub kilkuwyrazowe wyrażenia, charakteryzujące daną publikację, wybrane najczęściej z jej tytułu lub tekstu streszczenia umieszczonego w bazie,
  • powinny być słowami znaczącymi i spełniać kryteria przyjęte przy tworzeniu danej bazy. 

Instrukcje korzystania z baz wskazują, które części dokumentu są przeszukiwanepod kątem wpisanych słów kluczowych. Zazwyczaj są to dane z pól: autor, tytuł, słowa kluczowe nadane przez autora/bazę, abstrakt. Aby podnieść efektywność odnajdywania potrzebnej literatury, powinno się stosować terminy zaczerpnięte ze słownika haseł przedmiotowych używanych w danej bazie.

Hasła przedmiotowe:
(inaczej: deskryptory, ang. subject headings, descriptors, subject terms)

  • to najbardziej charakterystyczne słowa lub frazy opisujące temat przedstawiony w danej publikacji, wybrane ze słownika języka informacyjno-wyszukiwawczego (w tym przypadku języka haseł przedmiotowych),
  • hasła te służą do wyszukiwania publikacji o podobnej treści,
  • tworzą słownictwo języka haseł przedmiotowych, składające się z tematów oraz określników – hasło proste składa się tylko z tematu (np. zgryz nieprawidłowy, kamica nerkowa), hasło rozwinięte natomiast – z tematu i określnika (np. łuszczyca – farmakoterapia, migotanie przedsionków – diagnostyka).

W przypadku medycyny są to hasła języka informacyjno-wyszukiwawczego Medical Subject Headings (MeSH), tworzonego przez Narodową Bibliotekę Medycyny (USA). Oryginalnym językiem haseł MeSH jest język angielski, ale są one tłumaczone na wiele języków narodowych, jak francuski czy polski. Hasła MeSH są wykorzystywane m.in.:

  • w katalogach bibliotek medycznych, w tym w katalogu online Biblioteki Głównej GUMed,
  • w medycznych bazach danych, w tym w Medline oraz w bazie Polska Bibliografia Lekarska (PBL),
  • do charakteryzowania publikowanych artykułów zgodnie z wymogami wydawców medycznych czasopism naukowych.

Hasła MeSH można przeglądać poprzez MeSH browser – Biblioteka udostępnia go w zakładce Pomoc swojego serwisu WWW.

zobacz przykłady słów kluczowych i haseł przedmiotowych
w rekordach: bazy SCOPUS oraz katalogu bibliotecznego online

  

Należy pamiętać, że...
Stosowanie haseł przedmiotowych podczas prowadzenia wyszukiwań w bazach danych skutkuje otrzymaniem innych wyników wyszukiwań niż zastosowanie słów kluczowych, gdyż:

wyszukiwanie wg
hasłeł przedmiotowych

wyszukiwanie wg
słów kluczowych

 
łączy wprowadzony termin wyszukiwawczy
 

ze słownikiem
haseł przedmiotowych

z indeksowanymi polami
każdego rekordu bibliograficznego

 

►  Operatory logiczne


Przy wyszukiwaniu informacji na dany temat często konieczne jest łączenie kilku kryteriów wyszukiwawczych. Do precyzowania (zawężania lub rozszerzania) wyszukiwań w bazach danych wykorzystuje się wyrażenia zwane operatorami logicznymi, tzw. operatory Boole’a. Operatory te stanowią część zasad, według których wykonywane są działania na zbiorach, a podstawowe operatory to:

  • AND/I czyli iloczyn – część wspólna zbiorów, pozwala na wyszukanie danych spełniających jednocześnie oba kryteria,
  • OR/LUB czyli suma – połączone dane zbiorów,
  • NOT/NIE czyli różnica – elementy należące tylko do jednego zbioru z wykluczeniem elementów zbioru drugiego.
     
  •  
    AND/I czyli iloczyn

     
    OR/LUB czyli suma

     
    NOT/NIE czyli różnica

Alerty

Warto wiedzieć, że...
Większość baz danych oferuje zintegrowane z bazą narzędzie, tzw. alert, dające możliwość ustawienia powiadomienia e-mailem, na wskazany adres, o pojawieniu się w bazie nowych informacji na wcześniej ustalony przez nas temat.

Aby ustawić powiadomienie o nowych rekordach odpowiadających naszym badaniom, jakie pojawiły się w bazie, należy:

  1. Zarejestrować się w danej bazie – założyć osobiste konto użytkownika.
  2. Zachować przeprowadzone wyszukiwanie.
  3. Ustawić alert poprzez kliknięcie na ikonę lub link Alert i podać swój adres e-mailowy.


►  Ograniczenia w korzystaniu z baz danych

Należy pamiętać, że...
Każdego użytkownika baz danych obowiązuje:

  • zakaz tworzenia masowo elektronicznych i drukowanych kopii artykułów i czasopism znajdujących się w bazach,
  • zakaz przechowywania ich bez potrzeby podyktowanej prowadzonymi obecnie badaniami lub dydaktyką,
  • zakaz redystrybucji pobranych publikacji oraz ich części osobom trzecim (nieuprawnionym czytelnikom) w jakiejkolwiek formie, za opłatą lub bezpłatnie; wyjątek stanowi systematyczna współpraca między naukowcami,
  • zakaz wykorzystywania przez pracowników i studentów licencjonowanych zasobów elektronicznych udostępnianych przez Bibliotekę Główną GUMed do działalności komercyjnej (innej niż naukowa).

Warto wiedzieć, że...
Osoba korzystająca z baz danych może kopiować tzw. „nieistotne części”, tj. pojedyncze dane zawartości bazy, ale bez możliwości publicznego ich udostępniania.