Print this page

Elementy prawa autorskiego

Wszelkie problemy związane z ochroną praw autorskich reguluje ustawa O prawie autorskim i prawach pokrewnych z dnia 4 lutego 1994 r. wraz z późniejszymi zmianami.

►  Przedmiot i podmiot prawa autorskiego

Powyższa ustawa definiuje przedmiot i podmiot prawa autorskiego. W jej myśl:

https://www.youtube.com/channel/UCm4Yprmy7chd0vd5UMh_Nfg
  • przedmiotem ochrony jest utwór, czyli "każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od warości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia" (art. 1 ust. 1);

    ustawa wyróżnia, ze względu na sposób prezentacji utworu:
    • utwór opublikowany - jest to taki "utwór, który za zezwoleniem twórcy został zwielokrotniony i którego egzemplarze zostały udostępnione publicznie" (art. 6 ust. 1 pkt. 1),
    • utwór rozpowszechniony - to ten, "który za zezwoleniem twórcy został w jakikolwiek sposób udostępniony publicznie" (art. 6 ust. 1 pkt. 3),
  • podmiotem prawa autorskiego jest twórca utworu - przepisy mówią, że "prawo autorskie przysługuje twórcy, o ile ustawa nie stanowi inaczej" (art. 8 ust. 1).

Treść prawa autorskiego

Ustawa definiuje również typy praw autorskich:

  • autorskie prawa osobiste, które "chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem" (art. 16) - prawa niezbywalne i nieograniczone w czasie, tzn. autor nigdy nie może zrzec się swojego autorstwa,
  • autorskie prawa majątkowe - "twórcy przysługuje wyłączne prawo do korzystania z utworu i rozporządzania nim na wszystkich polach eksploatacji oraz do wynagrodzenia za korzystanie z utworu" (art. 17), są to prawa:
    • zbywalne, tj. twórca może przenieść część swoich praw majątkowych na inną osobę lub instytucję,
    • ograniczone do 70 lat od śmierci autora, w związku z tym dziedziczne.

Dozwolony użytek chronionych utworów

Zapisy ustawy mówią, że w ramach
dozwolonego użytku
:

 
  • "bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego" (art. 23 ust. 1),
  • "zakres własnego użytku osobistego obejmuje korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego" (art. 23 ust. 2),
  • "można korzystać z utworów w granicach dozwolonego użytku pod warunkiem wymienienia imienia i nazwiska twórcy oraz źródła. Podanie twórcy i źródła powinno uwzględniać istniejące możliwości. Twórcy nie przysługuje prawo do wynagrodzenia, chyba że ustawa stanowi inaczej" (art. 34).

 ► Cytowanie cudzych prac

 Ustawa o prawie autorskim reguluje także zasady cytowania.  Użytkownikom wolno: "przytaczać w utworach stanowiących samoistną całość urywki rozpowszechnionych utworów oraz rozpowszechnione utwory plastyczne, utwory fotograficzne lub drobne utwory w całości, w zakresie uzasadnionym celami cytatu, takimi jak wyjaśnianie, polemika, analiza krytyczna lub naukowa, nauczanie lub prawami gatunku twórczości" (art. 29 Ustawy). Należy pamiętac, że istnieje obowiązek podania nazwiska autora i źródła, które cytujemy.

Osoba, która naruszy ww. zasadę, podlega odpowiedzialności karnej, zgodnie z art. 115.1 Ustawy:"Kto przywłaszcza sobie autorstwo albo wprowadza w błąd co do autorstwa całości lub części cudzego utworu albo artystycznego wykonania, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3".

► Plagiat

Plagiatem według definicji z Encyklopedii PWN nazywamy "przywłaszczenie cudzego utworu, pracy naukowej, dzieła artystycznego  itp.; także zapożyczenie z cudzych dzieł podane jako własne i opublikowane pod własnym nazwiskiem; według prawa polskiego jest przestępstwem".

Plagiat zawsze stanowi naruszenie autorskich praw osobistych.
 
Wyróznia się dwa rodzaje plagiatu:
  • plagiat jawny - dosłowne przytoczenie tekstu jako własnego,
  • plagiat ukryty - przekształacenie cudzego utworu z zachowaniem głównego sensu. (zob. Pojęcie i rodzaje plagiatu)

 

Należy pamiętać, że...

  1. W zgodzie z przepisami prawa można:

    • wykonać pojedynczą kopię fragmentu lub nawet całego dokumentu, ale tylko i wyłącznie na własne potrzeby,
    • cytować cudze prace, tj. jeżeli dla celów naukowych i dydaktycznych przytacza się więcej niż kilka słów z już rozpowszechnionej pracy innego autora (dotyczy to także tłumaczeń) lub parafrazuje jego stwierdzenia, istnieje obowiązek podania nazwiska autora i źródła tych informacji w formie bibliografii,
    • korzystając z baz danych, kopiować tzw. „nieistotne części” zawartości bazy, tj. pojedyncze dane, ale bez ich udostępniania publicznego.
  2. Prace licencjackie i magisterskie są utworami nieopublikowanymi i nierozpowszechnionymi, a więc nie stosują się do nich zapisy ustawy o dozwolonym użytku.
  3. Nie można podpisać swoim nazwiskiem pracy napisanej przez kogoś innego - twórca pracy zawsze będzie jej autorem, z uwagi na niezbywalność autorskich praw osobistych.
  4. Po 70 latach od śmierci twórców utworu, dzieła przechodzą do domeny publicznej, tj. nie obowiązują względem nich prawa autorskie - wszyscy mogą z takich utworów korzystać w dowolnym celu.